ایران پیش از وقوع جنگ نیز با شکاف قابل توجه میان تولید و مصرف گاز مواجه بود. رشد مصرف خانگی و تجاری، نیاز بالای نیروگاهها و صنایع، اتلاف در شبکه و کندی توسعه برخی ظرفیتهای تولید، طی سالهای گذشته ناترازی گاز را تشدید کرده بود.
اکنون آسیب واردشده به زیرساختهای گاز، فشار مضاعفی بر این شبکه وارد کرده است؛ فشاری که با نزدیک شدن به فصل سرد و افزایش مصرف گاز میتواند اهمیت بیشتری پیدا کند.
بر اساس اظهارات مطرحشده از سوی مسئولان صنعت گاز، در جریان حملات به تأسیسات گازی، حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب از ظرفیت پالایش گاز کشور در مقطعی از مدار خارج شد.
همچنین سعید توکلی، معاون وزیر نفت و مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران، از ثبت ۷ هزار و ۹۲۴ مورد آسیب به تأسیسات گاز در جریان جنگ خبر داده است.
بخشی از ظرفیت آسیبدیده در ماههای بعد به مدار بازگشته است. طبق اعلام شرکت ملی گاز، تا شهریورماه حدود ۹۵ میلیون مترمکعب از ظرفیت آسیبدیده دوباره وارد چرخه تولید شده و روند بازسازی سایر ظرفیتها نیز ادامه دارد.
با این حال، بازسازی کامل تأسیسات آسیبدیده زمانبر است و همین موضوع میتواند در ماههای سرد سال اهمیت بیشتری پیدا کند.
اسماعیل سقاب اصفهانی، معاون رئیسجمهور و رئیس سازمان بهینهسازی و مدیریت راهبردی انرژی، پیش از این اعلام کرده بود ناترازی گاز کشور پیش از جنگ حدود ۴۵ میلیارد مترمکعب بوده و آسیب به زیرساختها این شکاف را به حدود ۱۰۰ میلیارد مترمکعب رسانده است.
وی همچنین از کاهش تولید سالانه گاز از حدود ۲۹۷ میلیارد مترمکعب به ۲۴۲ میلیارد مترمکعب خبر داده است؛ به این ترتیب، حدود ۵۵ میلیارد مترمکعب از تولید سالانه تحت تأثیر خسارتهای ناشی از جنگ قرار گرفته است.
با وجود خسارتهای واردشده به زیرساختهای گازی، ناترازی گاز مسئلهای نیست که تنها پس از جنگ ایجاد شده باشد.
پیش از این نیز افزایش مصرف در بخش خانگی و تجاری، مصرف بالای نیروگاهها و صنایع، اتلاف در زنجیره تولید و انتقال و کندی توسعه ظرفیتهای جدید، فاصله میان عرضه و تقاضا را افزایش داده بود.
سعید توکلی نیز پیش از این با اشاره به ناترازی مزمن گاز اعلام کرده بود این ناترازی در برخی روزها به ۲۵۰ تا ۳۰۰ میلیون مترمکعب میرسید.
بنابراین شرایط فعلی را میتوان حاصل همزمانی دو مسئله دانست؛ ناترازی ساختاری گاز از یک سو و کاهش ظرفیت تولید و فرآورش به دلیل آسیب به زیرساختها از سوی دیگر.
اهمیت این موضوع زمانی بیشتر میشود که مصرف گاز در فصل زمستان افزایش پیدا کند. شبکه گاز کشور باید همزمان نیاز بخش خانگی و تجاری، نیروگاهها، صنایع، پالایشگاهها و پتروشیمیها را تأمین کند.
در شرایط عادی، مدیریت شبکه میتواند بخشی از نوسانات میان عرضه و تقاضا را کنترل کند، اما در روزهای سرد و هنگام افزایش مصرف خانگی، ظرفیت مانور شبکه کاهش پیدا میکند.
در چنین شرایطی، هر میزان کاهش در ظرفیت تولید یا فرآورش میتواند فشار بیشتری بر سایر بخشهای مصرفکننده وارد کند.
ایران اکنون با دو چالش اصلی روبهرو است: نخست، حل ناترازی مزمن و افزایش بهرهوری مصرف و تولید گاز و دوم، بازسازی زیرساختهای آسیبدیده و افزایش تابآوری شبکه.
در صورت تداوم روند بازسازی و مدیریت مصرف، بخشی از فشار موجود قابل کنترل خواهد بود؛ اما افزایش مصرف زمستانی در کنار ظرفیتهای ازدسترفته، مدیریت شبکه گاز را نسبت به سالهای گذشته حساستر کرده است.
