در شرایطی که کشور با فشارهای اقتصادی، تحریمها و فضای بحرانی مواجه است، هرگونه تغییر در سیاست سوختی میتواند پیامدهای گستردهای بر هزینه زندگی مردم داشته باشد؛ چراکه بنزین تنها یک کالای مصرفی برای خودروها نیست و افزایش هزینه سوخت میتواند بهسرعت خود را در قیمت حملونقل، کالاهای اساسی و خدمات نشان دهد.
در هفتههای اخیر مسئولان بیشتر از عباراتی مانند «اصلاح الگوی مصرف»، «مدیریت توزیع سوخت» و «سهمیهبندی هوشمند» استفاده کردهاند و تأکید دارند که هدف، افزایش قیمت نیست.
با این حال، برخی کارشناسان معتقدند تغییر در سهمیهها یا محدود کردن دسترسی به کارتهای آزاد جایگاهها میتواند حتی بدون افزایش رسمی قیمت، فشار اقتصادی جدیدی ایجاد کند. تجربههای گذشته نیز نشان داده است که تصمیمهای مرتبط با بنزین، به دلیل اثرگذاری مستقیم بر زندگی مردم، نیازمند اطلاعرسانی دقیق و اقناع عمومی است.
یکی از سناریوهای مطرح، ایجاد نرخ جدید برای مصرف مازاد بر سهمیه با قیمت حدود ۱۰ هزار تومان است. موافقان این طرح معتقدند فاصله زیاد قیمت داخلی با هزینه واقعی تولید و واردات، موجب افزایش مصرف و قاچاق سوخت شده است.
در مقابل، منتقدان میگویند افزایش قیمت در این سطح لزوماً قاچاق را متوقف نمیکند و ممکن است بیشتر از شبکههای غیررسمی، فشار آن متوجه مصرفکنندگان داخلی و کسبوکارهای کوچک شود.
یکی دیگر از طرحهای مطرح، انتقال سهمیه از خودرو به فرد یا خانوار است. در این مدل، افراد حتی بدون داشتن خودرو نیز سهمیه دریافت میکنند و هدف، توزیع عادلانهتر یارانه سوخت عنوان شده است.
البته اجرای این طرح نیازمند زیرساختهای دقیق اطلاعاتی و سامانههای یکپارچه است؛ موضوعی که در گذشته یکی از چالشهای اصلی اجرای طرحهای مشابه بوده است.
افزایش ناگهانی قیمت بنزین در آبان ۱۳۹۸ و پیامدهای اجتماعی آن، همچنان یکی از مهمترین تجربههای سیاستگذاری سوخت در ایران محسوب میشود. کارشناسان معتقدند حتی اگر اصلاح قیمت یا تغییر نظام سهمیهبندی ضروری باشد، زمان اجرا، نحوه اطلاعرسانی و حمایت از اقشار آسیبپذیر اهمیت زیادی دارد.
افزایش هزینه سوخت تنها صاحبان خودرو را تحت تأثیر قرار نمیدهد. هزینه حمل کالا، فعالیت وانتبارها، تاکسیها، خدمات آنلاین حملونقل و توزیع مواد غذایی همگی به قیمت سوخت وابسته هستند.
به همین دلیل، هرگونه تغییر در سیاست بنزینی میتواند به سرعت به افزایش هزینههای تولید و توزیع و در نهایت رشد قیمت کالاهای مصرفی منجر شود.
موضوع بنزین سالهاست یکی از پیچیدهترین مسائل اقتصادی کشور بوده است. دولتها از یکسو با مشکل مصرف بالا، قاچاق و هزینه سنگین یارانه سوخت مواجهاند و از سوی دیگر، افزایش قیمت بنزین میتواند فشار معیشتی و اجتماعی ایجاد کند.
به همین دلیل، کارشناسان تأکید میکنند هرگونه تغییر در نظام سوخت باید با شفافیت، برنامه مشخص، توسعه حملونقل عمومی و سازوکارهای حمایتی همراه باشد؛ چراکه تصمیمهای بزرگ اقتصادی در شرایط حساس، بدون آمادهسازی افکار عمومی میتواند هزینههای بیشتری به همراه داشته باشد.
