افزایش نرخ ارز در سال‌های اخیر نشان داده است که محدود کردن معاملات، تشدید نظارت بر صرافی‌ها و تزریق دلار به بازار به‌تنهایی نمی‌تواند مانع نوسانات قیمت شود. در کنار محدودیت منابع ارزی، رشد نقدینگی و کاهش قدرت خرید ریال از عوامل مهم افزایش تقاضا برای دلار و طلا به شمار می‌روند.
هر زمان درآمدهای نفتی و صادراتی کشور کاهش پیدا می‌کند، عرضه ارز تحت فشار قرار می‌گیرد. اما مشکل زمانی تشدید می‌شود که همزمان حجم نقدینگی در اقتصاد افزایش یافته و تقاضا برای تبدیل ریال به دارایی‌های دیگر بالا می‌رود.
در چنین شرایطی، حتی تزریق ارز نیز ممکن است تنها برای مدتی کوتاه از سرعت افزایش قیمت دلار بکاهد.
به اعتقاد کارشناسان، تا زمانی که رشد نقدینگی از ظرفیت تولید و نیاز واقعی اقتصاد فراتر باشد، فشار بر بازار ارز ادامه خواهد داشت.
یکی از مهم‌ترین عوامل رشد نقدینگی، عملکرد بانک‌هایی است که بیش از ظرفیت مالی خود تسهیلات پرداخت می‌کنند.
این بانک‌ها در صورت کمبود منابع ممکن است به اضافه‌برداشت از بانک مرکزی متوسل شوند؛ اقدامی که می‌تواند پایه پولی را افزایش دهد و از مسیر رشد نقدینگی، فشارهای تورمی ایجاد کند.
با افزایش حجم پول و کاهش اعتماد به حفظ ارزش ریال، بخشی از منابع مالی به سمت بازارهای ارز، طلا و سایر دارایی‌ها حرکت می‌کند.
از این رو، کنترل ترازنامه بانک‌ها، محدود کردن اضافه‌برداشت‌ها و اصلاح ساختار بانک‌های ناتراز از راهکارهای مهم کاهش فشارهای پولی بر بازار ارز محسوب می‌شود.
عامل مهم دیگر، کسری بودجه دولت است. کاهش درآمدهای صادراتی در کنار افزایش هزینه‌های جاری می‌تواند دولت را با کمبود منابع روبه‌رو کند.
چنانچه این کسری از مسیرهایی تأمین شود که به افزایش پایه پولی و نقدینگی منجر شوند، فشار تورمی تشدید خواهد شد.
کارشناسان معتقدند کاهش هزینه‌های غیرضروری، اصلاح ساختار بودجه و جلوگیری از تأمین مالی تورم‌زا می‌تواند به ثبات اقتصادی کمک کند.
یکی از راهکارهای کاهش تقاضای سرمایه‌ای برای ارز، افزایش جذابیت دارایی‌های ریالی است.
انتشار اوراق مالی با بازدهی متناسب با شرایط تورمی، ایجاد ابزارهای مطمئن پس‌انداز و تقویت بازار سرمایه می‌تواند بخشی از نقدینگی را به سمت سرمایه‌گذاری هدایت کند.
البته افزایش نرخ سود بدون توجه به هزینه تأمین مالی تولید و وضعیت بانک‌ها نیز می‌تواند پیامدهای منفی داشته باشد. به همین دلیل، سیاست‌های پولی باید با اصلاحات بانکی و مالی همراه شوند.
اگرچه مهار رشد نقدینگی می‌تواند فشار تقاضا بر بازار ارز را کاهش دهد، اما قیمت دلار تنها به عوامل پولی وابسته نیست.
میزان صادرات نفت، دسترسی به درآمدهای ارزی، محدودیت‌های تجاری، انتظارات تورمی و تحولات سیاسی نیز در تعیین نرخ ارز نقش دارند.
بنابراین کنترل خلق پول به‌تنهایی تضمین‌کننده کاهش قیمت دلار نیست، اما می‌تواند یکی از پایه‌های اصلی جلوگیری از جهش‌های مکرر ارزی باشد.
تجربه نوسانات بازار ارز نشان می‌دهد که برخوردهای مقطعی و تزریق منابع ارزی، بدون اصلاح عوامل بنیادی اقتصاد، نمی‌تواند ثبات بلندمدت ایجاد کند.
مهار اضافه‌برداشت بانک‌ها، کنترل کسری بودجه، کاهش رشد نقدینگی و تقویت اعتماد به دارایی‌های ریالی، از مهم‌ترین اقداماتی هستند که می‌توانند فشار بر بازار دلار را کاهش دهند.
در نهایت، ثبات پایدار نرخ ارز نیازمند مجموعه‌ای هماهنگ از سیاست‌های پولی، مالی و ارزی است؛ سیاست‌هایی که همزمان عرضه ارز، تقاضای نقدینگی و انتظارات فعالان اقتصادی را مدیریت کنند.
