بررسی روند نرخ حقیقی ارز نشان می‌دهد افزایش قیمت دلار در ماه‌های اخیر، حتی پس از تعدیل اثر تورم ایران و آمریکا، قابل‌توجه بوده است. این شاخص در شهریور امسال حدود ۱۵ درصد و در مهرماه حدود ۱۲.۶ درصد افزایش یافته و دوباره به محدوده اوج‌های تاریخی نزدیک شده است.
براساس محاسبات ارائه‌شده، نرخ حقیقی ارز در مهرماه به حدود ۲۵۸ هزار تومان رسیده؛ در حالی که رکورد مهر ۱۳۹۹، با مبنای قیمتی قابل‌مقایسه، حدود ۲۷۶ هزار تومان است. بنابراین، رسیدن به آن سطح به حدود ۷ درصد افزایش دیگر نیاز دارد.
البته این ارقام بیانگر شاخص تعدیل‌شده با تورم هستند و نباید آنها را با قیمت روز دلار در بازار یا پیش‌بینی قیمت آینده آن یکسان دانست. همچنین، در محاسبات این گزارش، تورم مهرماه به دلیل منتشرنشدن آمار رسمی در زمان تهیه گزارش، براساس میانگین سه ماه قبل برآورد شده است.
قیمت دلار در بازار، نرخ اسمی ارز است؛ اما برای مقایسه وضعیت دلار در دوره‌های مختلف، باید تغییر سطح قیمت‌ها در ایران و آمریکا نیز در نظر گرفته شود. حاصل این تعدیل، نرخ حقیقی ارز است.
اگر قیمت دلار سریع‌تر از اختلاف تورم ایران و آمریکا افزایش پیدا کند، نرخ حقیقی ارز بالا می‌رود. در مقابل، ثابت‌ماندن نسبی دلار در شرایط تداوم تورم داخلی، می‌تواند این شاخص را کاهش دهد.
به همین دلیل، ثبت رکورد تازه در قیمت اسمی دلار لزوماً به معنای شکسته‌شدن رکورد نرخ حقیقی ارز نیست.
نقطه تغییر مسیر بازار ارز در دهه گذشته، به سال ۱۳۹۷ بازمی‌گردد. خروج آمریکا از برجام و افزایش نگرانی درباره آینده درآمدهای ارزی، جهش قیمت دلار و رشد شدید نرخ حقیقی ارز را به دنبال داشت.
پس از عقب‌نشینی شاخص در سال ۱۳۹۸، موج دیگری از افزایش در سال ۱۳۹۹ شکل گرفت. کاهش درآمدهای نفتی و شوک کرونا، فشار بر بازار ارز را تشدید کرد و نرخ حقیقی در مهر آن سال به بالاترین سطح مجموعه داده‌های بررسی‌شده رسید.
این رکورد پایدار نماند و شاخص در ماه‌های بعد کاهش یافت. در سال‌های ۱۴۰۰ تا بخش‌هایی از ۱۴۰۳ نیز، با وجود نوسانات و جهش‌های مقطعی دلار، نرخ حقیقی عمدتاً پایین‌تر از اوج سال ۱۳۹۹ قرار داشت.
از پاییز ۱۴۰۳، روند افزایشی نرخ حقیقی ارز دوباره نمایان شد و در سال ۱۴۰۴ ادامه یافت. در سال جاری نیز پس از افت شاخص در خرداد و نوسان محدود تیرماه، حرکت صعودی از مرداد از سر گرفته شد.
برآوردهای گزارش نشان می‌دهد این شاخص از حدود ۱۹۹ هزار تومان در مرداد، به ۲۲۹ هزار تومان در شهریور و سپس ۲۵۸ هزار تومان در مهر رسیده است. این افزایش بیانگر آن است که رشد دلار در این دوره، از اثر تعدیل‌کننده اختلاف تورم داخلی و خارجی فراتر رفته است.
دسترسی به درآمدهای ارزی، محدودیت‌های تجارت خارجی و انتظارات تورمی، از عوامل اصلی اثرگذار بر بازار هستند. دشوارترشدن انتقال منابع ارزی می‌تواند عرضه مؤثر ارز را کاهش دهد؛ همزمان، نگرانی درباره آینده اقتصاد ممکن است تقاضا برای دلار را افزایش دهد.
در مقابل، کاهش تنش‌های سیاسی و تسهیل دسترسی به منابع ارزی می‌تواند فشار تقاضا را تعدیل کند و سرعت افزایش قیمت دلار را پایین بیاورد.
با این حال، اثر تورم نیز تعیین‌کننده است. اگر قیمت دلار افزایش پیدا کند، اما رشد آن از اختلاف تورم ایران و آمریکا کمتر باشد، نرخ حقیقی ارز الزاماً صعود نخواهد کرد.
ادامه محدودیت‌های خارجی و تشدید انتظارات تورمی می‌تواند زمینه نزدیک‌ترشدن نرخ حقیقی ارز به رکورد سال ۱۳۹۹ را فراهم کند. عبور از این رکورد زمانی رخ می‌دهد که رشد نرخ اسمی دلار، پس از تعدیل اثر تورم، همچنان کافی باشد.
سناریوی دیگر، کاهش تنش‌ها و بهبود عرضه ارز است که می‌تواند روند صعودی را متوقف کند. همچنین ممکن است دلار از نظر اسمی گران‌تر شود، اما به دلیل افزایش سطح قیمت‌های داخلی، نرخ حقیقی آن رشد مشابهی نداشته باشد.
بنابراین، فاصله محدود شاخص با اوج تاریخی به معنای قطعی‌بودن رکوردشکنی نیست؛ آینده این متغیر به ترکیب تحولات سیاسی، درآمدهای ارزی، تورم و سیاست‌های اقتصادی بستگی دارد.
