بر اساس گزارش سازمان بهداشت جهانی، سالانه حدود ۷ میلیون نفر در سراسر جهان به دلیل بیماریهای منتسب به آلودگی هوا جان خود را از دست میدهند. در ایران نیز آمارها نگرانکننده است؛ به طوری که وزارت بهداشت اعلام کرده است که حدود ۴۰ هزار مرگ سالانه در کشور به طور مستقیم و غیرمستقیم به آلودگی هوا مرتبط است. کلانشهرهایی مانند تهران، مشهد، اصفهان و تبریز در بسیاری از روزهای سال با شاخصهای ناسالم کیفیت هوا مواجه هستند. بخش عمده این آلودگی ناشی از منابع متحرک، یعنی خودروها، موتورسیکلتها، اتوبوسها و تاکسیهاست.
تاکسیهای فرسوده؛ متهمان آسمان خاکستری شهرها
بر اساس آمار سازمان حفاظت محیط زیست، وسایل نقلیه موتوری سهمی حدود ۶۰ تا ۸۰ درصد در آلودگی هوای تهران دارند.
بنا بر اعلام مدیرعامل سازمان مدیریت و نظارت بر تاکسیرانی شهر تهران، حدود ۸۰ هزار دستگاه تاکسی در تهران فعالیت دارند که بیش از نیمی از آنها فرسوده محسوب میشوند. این بدان معناست که ناوگان تاکسیرانی تهران، روزانه حجم عظیمی از مونوکسید کربن، هیدروکربنهای نسوخته و ذرات معلق را وارد هوای شهر میکند.
معاون نوسازی ناوگان تاکسیرانی کشور میگوید: حدود ۱۵ درصد آلودگی هوای تهران ناشی از فعالیت تاکسیهاست.
تاکسیهای برقی: راهکاری فوری یا آرمانی؟
تبدیل ناوگان تاکسیرانی به خودروهای برقی، به عنوان یکی از مؤثرترین راهکارهای بلندمدت برای کاهش آلودگی هوای کلانشهرها شناخته میشود. خودروی برقی در زمان حرکت هیچگونه آلایندگی مستقیم مانند ذرات معلق، اکسیدهای نیتروژن و مونوکسید کربن تولید نمیکند. همچنین آلودگی صوتی آن بهمراتب کمتر از خودروهای درونسوز است. معاون عمران و توسعه امور شهری و روستایی وزیر کشور عنوان کرده است که با به کارگیری ۴ هزار تاکسی برقی در تهران و ۲ هزار دستگاه در کلانشهرها و جایگزینی تاکسیهای فرسوده ۷۸ میلیون دلار صرفهجویی سوخت صورت میگیرد.
تجربه کشورهای موفق؛ از چین تا نروژ
شهر شنژن در کشور چین نخستین کلانشهر جهان است که تقریبا تمام ناوگان تاکسی خود را برقی کرده است. این کار با یک برنامه ملی از سال ۲۰۰۹ آغاز شد و در سال ۲۰۱۷ تمام ناوگان حمل و نقل عمومی شنژن برقی شد. شنژن یکی از ثروتمندترین شهرهای چین به شمار میآید که زیرساختهای باکیفیتی دارد و یک زنجیره تأمین کامل تولید وسایل نقلیه برقی و باتری به همراه مؤسسات تحقیقاتی مرتبط در آن قرارگرفته است.
دادههای فدراسیون جادههای نروژ نیز نشان میدهد که این کشور با جمعیتی حدود ۵.۵ میلیون نفر، بالاترین نرخ پذیرش خودروهای برقی در جهان را دارد. راز موفقیت نروژ، ترکیبی از معافیتهای مالیاتی گسترده و توسعه زیرساخت شارژ است.
موانع برقیسازی تاکسیها در ایران
با وجود مزایای فراوان، توسعه تاکسیهای برقی در ایران با چالشهایی روبهرو است. مهمترین مانع، هزینه اولیه بالای خرید خودروهای برقی است. کمبود ایستگاههای شارژ، محدودیت تولید داخلی و نگرانی درباره عمر باتریها از دیگر مشکلات این حوزه به شمار میرود. ایران در تولید برق با چالشهای جدی مانند ناترازی تولید و مصرف و وابستگی شدید به سوختهای فسیلی (عمدتاً گاز و گازوئیل) مواجه است.
چالشهای اقتصادی و زیرساختی: سد راه برقیسازی
یکی از مهمترین موانع برقیسازی ناوگان تاکسیرانی ایران، هزینه بالای خرید خودروهای برقی است. در شرایط فعلی، قیمت یک تاکسی برقی وارداتی یا تولید داخل (مانند خودروهای مونتاژی چینی) حداقل دو تا سه برابر یک تاکسی بنزینی معمولی است. در کشورهای موفق مانند چین، دولت یارانههای قابل توجهی به خریداران خودروهای برقی اختصاص میدهد. در ایران، اما نه تنها یارانه قابل توجهی برای خرید خودروی برقی وجود ندارد، بلکه تعرفههای گمرکی بالا و نوسانات ارزی نیز بر قیمت نهایی میافزاید.
راهکارهای عملی برای آیندهای پاکتر
برای موفقیت طرح تاکسیهای برقی، چند اقدام ضروری به نظر میرسد: ارائه تسهیلات کمبهره به رانندگان، توسعه ایستگاههای شارژ در نقاط پرتردد، حمایت از تولید داخلی خودرو و باتری، و تدوین سیاستهای تشویقی برای استفاده از انرژیهای پاک. همچنین استفاده از برق تولیدشده از منابع تجدیدپذیر میتواند مزایای زیستمحیطی این طرح را دوچندان کند.
همافزایی دولت و بخش خصوصی؛ کلید موفقیت حملونقل برقی
با توجه به هزینههای بالای خرید و راهاندازی خودروهای برقی و زیرساختهای مورد نیاز، سرمایهگذاری بخش خصوصی میتواند با افزایش رقابت، ارتقای کیفیت خدمات، تسریع در نوسازی ناوگان و جذب فناوریهای نوین، روند گسترش حملونقل برقی را سرعت بخشد و موجب کاهش فشار مالی بر بودجه عمومی و ایجاد فرصتهای جدید اشتغال در صنایع مرتبط میشود.
با وجود چالشها، چرا برقیسازی تاکسیها همچنان توجیهپذیر است؟
با توجه به شرایط اقلیمی، جغرافیایی و زیرساختی ایران، برقیسازی ناوگان تاکسی در کنار مزایای فراوان، با چالشها و معایبی نیز روبهرو است:
تأثیر دماهای شدید بر عملکرد باتریها
کمبود زیرساخت شارژ
فشار بر شبکه برق
هزینه اولیه بالا
وابستگی به واردات فناوری
چالشهای خدمات پس از فروش و بازیافت باتری
با این حال، بسیاری از این چالشها با برنامهریزی مناسب، توسعه زیرساختها، حمایتهای دولتی و سرمایهگذاری بخش خصوصی قابل مدیریت هستند. از سوی دیگر، اگر هزینههای اجتماعی و اقتصادی آلودگی هوا، مصرف سوخت فسیلی، استهلاک موتورهای احتراقی و یارانههای انرژی را نیز در نظر بگیریم، برقیسازی از منظر ملی و بلندمدت توجیه اقتصادی بیشتری پیدا میکند.
در شرایط کنونیِ ایران، برقیسازی بهتنهایی و بدون حمایت دولت ممکن است برای بسیاری از سرمایهگذاران خصوصی جذاب نباشد، اما با سیاستهای حمایتی مناسب میتواند به یک سرمایهگذاری اقتصادی و سودآور تبدیل شود.
اگر برقیسازی ناوگان تاکسیرانی با توسعه حملونقل عمومی و نوسازی ناوگان فرسوده همراه شود، میتوان امیدوار بود که شهرهای ایران در سالهای آینده هوایی سالمتر و زندگی باکیفیتتری را تجربه کنند.
