اکسپو یا نمایشگاه جهانی، یکی از مهمترین رویدادهای بینالمللی است که هر چند سال یک بار زیر نظر دفتر بینالمللی نمایشگاهها (BIE) برگزار میشود. اکسپوی ۲۰۲۷ بلگراد با موضوع «بازی برای بشریت: ورزش و موسیقی برای همه» از ۱۵ می تا ۱۵ اوت ۲۰۲۷ (۲۴ اردیبهشت تا ۲۵ مرداد ۱۴۰۶) در بلگراد پایتخت صربستان برگزار خواهد شد. بیش از ۱۳۰ کشور و حدود ۴ میلیون بازدیدکننده در این رویداد حضور خواهند یافت.حال با کمتر از یک سال مانده به افتتاح، پرسش اصلی این یادداشت را مطرح میکنیم:آیا ایران در اکسپوی بلگراد حضور خواهد داشت؟شاید پاسخ قاطع: بله باشد – اما نه با روشهای تکراری و نه با چشمبستن به کاستیهای گذشته. بله، اگر از «خداحافظی» به «چارهجویی» برسیم.
بیایید ۸ پازل امید و توانمندی ایران را کنار هم بچینیم:
پازل اول: همدلی با جهان حضور ایران در این رویداد جهانی فرصتی بینظیر برای همدلی با جهان است. در شرایطی که برخی جریانها به دنبال انزوای ایران بوده و هستند، پاویون ایران میتواند پلی برای گفتوگوی فرهنگی، اقتصادی و انسانی با ملتها در منطقه بالکان باشد.
پازل دوم: درس گرفتن از موفقیت میلان ۲۰۱۵ و کاستیهای دبی ۲۰۲۰ تجربه ایران در اکسپوی ۲۰۲۰ دبی (که در ۲۰۲۱ برگزار شد) موفقیتآمیز نبود، اما میتواند منبعی از آموختهها باشد تا خلأهایش را در بلگراد تکرار نکنیم. در مقابل، ایران در اکسپوی ۲۰۱۵ میلان با موضوع «تغذیه سیاره، انرژی برای زندگی» حضور درخشانی داشت و پاویون ایران موفق به کسب مقام دوم از نظر تجهیزات داخلی شد. آن تجربه نشان داد با طراحی خلاق، روایت فرهنگی نسبتا قوی و مدیریت منسجم، حتی در اوج تحریمها و محدودیتها میتوان یک پاویون برتر جهانی ساخت. برای بلگراد میتوانیم ترکیبی از درسهای تلخ دبی و شیرینی میلان را به کار ببندیم.
پازل سوم: بخش خصوصی و NGOها، موتور محرک حضوربرخلاف تصور رایج، بخش خصوصی و سازمانهای مردمنهاد میتوانند موتور محرک این حضور باشند. شرکتهای دانشبنیان، تشکلهای صادراتی، انجمنهای فرهنگی و ورزشی، و اتاقهای بازرگانی آمادهاند تا بار طراحی، تولید محتوا و اجرا را به دوش بگیرند – فقط کافی است میدان داده شود و از ظرفیت و توانمندی مشارکت آنها استفاده کنیم.
پازل چهارم: تقویت کمیته اجرایی با فعالان و کارشناسان باتجربه. کمیته اجرایی پاویون تشکیل شده، کمیسر ژنرال تعیین گردیده و بیش از ۱۵ جلسه برگزار شده است. مسابقه طراحی پاویون نیز برگزار و برنده آن مشخص شد. برای تقویت این کمیته در یک سال پیش رو، باید کارشناسان باتجربهای که در اکسپوی ۲۰۱۵ میلان حضور داشتند (مدیران موفق پاویون ایران که مقام دوم را کسب کردند) و همچنین کارشناسانی که از تجربه نهچندان موفق دبی درسهای عملی گرفتهاند، به کمیته اضافه شوند. ایران در اکسپوی ژاپن حضور نداشت، اما میتوان از مطالعات تطبیقی پاویونهای موفق آن هم بهره گرفت.
نکته کلیدی: بازتولید تجربه مثبت میلان و تکرار نکردن اشتباهات دبی.
پازل پنجم: کار رسانهای قوی با مسابقه تولید محتواکار رسانهای را میتوان قویتر از قبل پیش برد. همانگونه که مسابقه طراحی پاویون برگزار کردیم، میتوانیم مسابقه سراسری تولید محتوا (فیلم کوتاه، اینفوگرافیک، پادکست، موشنگرافی) با موضوع «ایران و بازی برای بشریت» برگزار کنیم. این مسابقه ظرف چند ماه، هزاران محتوای خلاقانه از سوی جوانان، دانشجویان و فعالان رسانه تولید میکند که بدون هزینه سنگین، برد رسانهای اکسپو را گسترده و مردمی میسازد. همراه با آن، استفاده از ظرفیت رایزنیهای فرهنگی ایران در منطقه بالکان برای تولید محتوای بومیشده به زبان صربی و انگلیسی، میدان نفوذ ما را چند برابر میکند.
پازل ششم: همافزایی رویدادهای بزرگ و مرتبط سال ۱۴۰۵ (از نمایشگاههای تخصصی و جشنوارههای فرهنگی تا رویدادهای ورزشی و فناوری) را میتوان مجاب کرد که بار خود را با کمیته اجرایی اکسپو هماهنگ کنند. این همافزایی در یک پاویون منسجم و تأثیرگذار تبلور یابد.
پازل هفتم: محصولات صادراتمحور برای معرفی، نه فروش لحظهای در بخش بازرگانی پاویون، به جای غرفههای فروش سنتی، محصولات صادراتمحور را برای معرفی بازارهای هدف قرار دهیم؛ نه برای فروش لحظهای، بلکه برای انعقاد قراردادهای بلندمدت و نمایش توانمندی صادراتی. پاویون ایران در بلگراد میتواند ویترینی از قدرت صادراتی غیرنفتی باشد: از صنایع بالادستی نفتی ، صنایع دستی و غذا تا تجهیزات پزشکی، نرمافزار، دانشبنیانها و خدمات فنی-مهندسی.
پازل هشتم: تشکیل فوری ستاد ملی و مدیریت یکپارچه علیرغم همه چالشها و خلأها، ضرورت حضور ایران در این رویداد جهانی ایجاب میکند که ستاد ملی اکسپو با حضور دستگاههای کلیدی (وزارت امور خارجه، سازمان میراث فرهنگی، اتاق بازرگانی، صداوسیما و معاونت علمی) تشکیل شود. این ستاد باید اختیارات فرابخشی داشته باشد و مدیریت یکپارچه را از روند طراحی تا اجرا و دیپلماسی عمومی بر عهده گیرد. حتی در شرایط «نه جنگ نه صلح»، حضور در میدان جهانی یک الزام راهبردی است؛ و چنین حضوری بدون یک ستاد ملی چابک و مقتدر غیرممکن است.
و اما چالشها – بله، مشکل بودجه وجود دارد؛ فضای «نه صلح نه جنگ» بلاتکلیفی ایجاد کرده؛ زمان کمتر از یک سال است و برخی بدنه ستاد اجرایی تجربه کافی از اکسپو و مفهوم آن را ندارند. اما این موانع با اراده جمعی و چارهجویی هوشمندانه قابل عبورند.
اکسپوی بلگراد یقیناً برگزار میشود. و ایران هم – نه به عنوان یک مهمان نمادین و شرمنده، بلکه به عنوان کشوری که از تجربیات موفق و ناموفق خود درس گرفته و برای ساختن حضوری اثرگذار اقدام میکند – در آن حضور خواهد یافت. نخستین و فوریترین گام، تشکیل ستاد ملی اکسپو با مدیریت یکپارچه است؛ گامی که نشان میدهد حتی در شرایط دشوار، عزم ملی برای حضور در عرصه جهانی زنده است. شاید نتوانیم بزرگترین پاویون را بسازیم، اما میتوانیم خلاقترین، پرمعناترین و تأثیرگذارترین حضور را رقم بزنیم.
و در پایان باید به این نکته تلخ نیز اشاره کرد که علیرغم تمام پازلهای امید و توانمندی، برخی کارشناسان با نگاهی واقعبینانه معتقدند که ممکن است ایران این بار هم مانند اکسپوی ژاپن (اکسپو ۲۰۲۵ اوساکا) عقبنشینی کند و از حضور در اکسپوی بلگراد صرفنظر نماید. این کارشناسان بر این باورند که الگوی «خداحافظی آبرومندانه» به جای «چارهجویی آبرومندانه» در حال بازتولید است و موانعی مانند کمبود بودجه، نبود اراده فرابخشی، و اولویتنداشتن دیپلماسی عمومی در شرایط ژئوپلیتیک کنونی، بار دیگر ایران را به انزوای انتخابی سوق خواهد داد. اما آیا این بار نیز تسلیم میشویم یا از تجربه تلخ ژاپن پلی به سوی حضوری هوشمند در بلگراد میسازیم؟ پاسخ این پرسش را تنها عملکرد ماه های پیش رو تعیین خواهد کرد.به جای «خداحافظی آبرومندانه»، بیایید از «چارهجویی آبرومندانه» سخن بگوییم. ایران کشوری نیست که به خاطر مشکل بودجه یا بلاتکلیفی موقت، از صحنه جهانی فرار کند. حضور هوشمندانه در اکسپو، یک ضرورت دیپلماسی اقتصادی و فرهنگی برای برونرفت از تحریم و انزواست. فرصت را غنیمت بشماریم؛ بلگراد میتواند نقطه عطفی برای بازگشت قدرتمند ایران به رویدادهای جهانی باشد. اما این نقطه عطف، بدون یک ستاد ملی قاطع و فراگیر، محقق نخواهد شد.
